Dosya

Yağmur Yağdıran Kedi’den Tüylü Bir Uzaylı Macerası’na Hayvana Yönelik Şiddet ve Çocuğa Görelik

Yağmur Yağdıran Kedi, olağanüstü güçlere sahip olmasına rağmen aciz bir varlık olan kedi Alfonso’nun yetişkin şiddetine muhatap olması birebir gerçekleşiyor hissi ile okuruna yansıdığı için çocuğa görelik ilkesini ihlal etmiştir.

Canlılar içerisinde hayvanlar insanlarla kurabildikleri birliktelik sebebiyle önemli bir yere sahiptir. Kişiye göre tercih değişse de içlerinden en az biriyle yakın bir bağ kurmak birçok insana iyi gelir. Kuşkusuz en çok temasa geçtiğimiz ve ister doğada ister evlerimizde karşılaştığımız canlıların başını ise kediler çekmektedir. Tarih boyunca kutsanan bir varlık olmanın yanı sıra istenmedikleri dönemlere de şahitlik eden kediler, günümüzde insanların hem sevgisine hem şiddetine muhatap olmaktadırlar. Bu durumun çocuk edebiyatı eserlerine yansımasını gözlemek adına yazımda bir modern masal ve bir çocuk romanının anlatı düzlemini hayvana yönelik şiddet ve bu durumun çocuğa görelik ilkesi bağlamında irdelemek istiyorum.

Marcel Aymé tarafından kaleme alınmış Daldaki Kedinin Kırmızı Masalları isimli kitapta yer alan “Yağmur Yağdıran Kedi", bir kedinin olağanüstü güce sahip olarak dilediği zaman yağmur yağdırmasını konu edinen bir masaldır. Bu masalda her gün aralıksız yağan yağmurla gündelik hayatları sekteye uğrayan yetişkinlerin kediyi şiddet kullanarak ortadan kaldırma girişimine şahit oluruz. Öfkelerinin neredeyse çılgınlığa dönüştüğü bir sırada, kedinin üzerine atılıp hem süpürgeyle, hem de takunyayla kediye vurmaya başlar, onun tembelin, yararsızın biri olduğunu söylerler (14). Bu durum çocuk okuruna bir hayvanın özlük değerine yapılmış saldırıyı ve kedinin varlığının kutsiyetinin çiğnenmesini örnekler. Çocuk ve Edebiyat kitabında kurgudaki bu eylemden hareketle; çocukların kişiliklerinin oluşmaya başladığı yaş aralığında, verilen rol modellerin önemine dikkat çeken Sedat Sever, çocuklara okunan masalların, çocukların okuduğu kitapların ve izlediği filmlerdeki kahramanların hedeflerine şiddet uygulayarak erişmesi veya masal evreninin içerisinde şiddete yönelik ögelerin barınması, çocukların ruhsal dünyalarında ciddi problemlere neden olabileceğini vurgular. Özellikle şiddet ve korku içerikli bu tür ürünlerin çocukların sağlıklı bir kişilik kazanmalarının önüne geçeceğini belirtir.  

Çocukların toplum ve kendileri içerisinde sağlıklı bir birey hâline gelebilmeleri için ihtiyaç duyulan iyi örnekler ve çeşitli ortamların yaratılması; ebeveynler, öğretmenler, yayıncılar, aydınlar, yazarlar, çizerler ve yöneticiler vb. tarafından çocuklara yönelik eserlerin özenle oluşturulması gerekmektedir (Gültekin 47). Oysa ki "Yağmur Yağdıran Kedi" masalı şiddet içeriğinin yoğunluğu sebebiyle çocuğa görelik ilkesinin ihlalini barındırdığı için çocuğa göre olmaktan uzaktır. Masaldaki kedi Alfonso, anlatının ilerleyen kısımlarında bahsedilen şiddetin ötesinde daha başka şiddet türlerine de maruz kalır. Kediden kurtulma kararı alan yetişkinler onu bir torbaya hapseder. O sütünü içerken, büyükler üstüne atılır, iki ayağını biri, iki ayağını da öbürü yakalar, baş aşağı torbaya sokarlar. İki kiloluk koca taşı da torbaya koyduktan sonra ağzını sağlam bir iple sıkı sıkı bağlarlar (14). Kediden tam anlamıyla kurtulmak istediklerini haykırırlar (16). Masalın devamında ise kedi dostu olan evin iki küçük çocuğu kediyi çuvaldan kurtarır, evdeki bir sandıkta saklarlar (25). Kedinin bulunduğu çuvala giren fare sayesinde yetişkinler uzun bir süre Alfonso’yu ırmağa atıp kurtuldukları yanılsamasını yaşarlar. Bu sırada kedi, yetişkinlerden saklanmak için ambara yerleşir. Öte yandan kaçak gündüzleri dışarı çıkmamak üzere tembihlenir (25). Ancak dayanamayıp evdeki iki çocuğu yatak odasında ziyaret eden Alfonso, onların yanında uyuyakalınca sabahına yetişkinlere yakalanır. Ama kediyi nehre attıkları ve günlerdir kuraklık çektikleri için derin pişmanlık duyan evin büyükleri Alfonso’nun yaşadığını öğrendiklerinde çok mutlu olurlar (29). Ertesi sabah, yirmi beş günlük kuraklıktan sonra güzel bir yağmur yağar; insanları, hayvanları serinletir. Bahçelerde, tarlalarda, çayırlarda, tüm bitkiler yeniden büyümeye, yeniden yeşermeye başlar (30).

"Yağmur Yağdıran Kedi" masalının içerdiği yüksek şiddet dozuna rağmen mutlu bitmesi, çocuk okurun anlatı boyunca maruz kaldığı şiddeti çözümlememekle birlikte iyi olanın kazanması, kötü olanın kaybetmesi adına bir tür hayat dersi olarak okunabilir. Koşullar ne olursa olsun kötü insanlar ile karşılaşan iyi kalpli insanların ve cesur kahramanların her şeyin üstesinden gelebileceğini vurgulayan masal çocuk okura özgüven ve cesaret olmak üzere birçok davranışı işaret ederek nihayete erer.

Sabri Safiye’nin kaleme aldığı Tüylü Bir Uzay Macerası kitabı ise hayvana yönelik şiddet bağlamında inceleyeceğim ikinci eser. Fantastik çocuk romanı formatında kaleme alınan metinde dört arkadaşın kayıp uzay gemisi kaptanı kedi Felis’i arama ve kurtarması konu edilir. Ürkütücü bir kozmetik laboratuvarında hayvanların denek olarak kullanılma hikâyesini okuduğumuz bu romanda uzaydan da gelse bir şekilde insan şiddetine maruz kalan bir kedi söz konusudur.

Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar bilimsel ve tıbbi alanlarda önemli bir yere sahip olmuştur ve günümüzde de çeşitli hastalıkların araştırılmasında kullanılmaktadırlar. İlaç ve tedavilerin geliştirilmesi için hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar insanların yaşam kalitesini attırırken hayvanların bilimsel araştırmalar için kullanılmasının etik olup olmadığı soruları gündeme gelmeye başlamıştır (Festing, Wilkinson 526). Bunların başlıca sebeplerini ise David Resnik; hayvanlar üzerinde yapılan araştırmaların faydalarının abartıldığı, hayvanların insan hastalıkları ve tedavilerinin incelenmesinde iyi birer model olmadığı, hayvanlar üzerinde yapılan araştırmaların yerini tutacak yararlı alternatifler bulunduğu ve hayvanları deneylerde kullanmanın ahlaki olmadığı şeklinde açıklar (199). 

Adını familyasının isminden alan Felis isimli özel kedinin kurtarılması serüveninde tam da bu sebeplerden ötürü bir savaşım vardır. Kayıp kedi Felis görünüm itibariyle Dünya’daki kedilerden gibi bir kedidir (Safiye 55). Jelibüs adı verilen minibüste yer alan Al, Go, Rit, Ma adlı görevliler adlarının bileşkesinden anlaşılacağı üzere birer algoritma olarak yapay zekâ şoförlüğünde uzaylı kedi Felis’i kurtarmaya çalışır (80). Anlatı boyunca kedinin aranması söz konusuyken yolları bu minibüsle kesişen kitabın çocuk karakterleri Dilek, Rıza, Mert ve Belma kediyi detaylı ve uzun aramaları sonucunda denek olarak kullanıldığı firmanın binasında bulurlar. Bir kurtarma planı yaparak onu kafesinden çıkarmaya karar verirler (114). Bir anda kendilerini tehlikeli bir kurtarma operasyonun içinde bulan çocuklar, Felis’i kalbi ve solunumu düzensiz bir şekilde firmadan kaçırmayı başarırlar (136). Ünlü bir ilaç ve kozmetik firmasının ürün geliştirmek için hayvanlar üzerinde deneyler yapması Dilek’in veteriner annesini çalıştığı hayvan hakları derneğini bu durumdan haberdar etmesi ile kurgu ilerler (139). 

Bu noktada Singer’in Hayvan Özgürleşmesi kitabına başvurduğumuzda; hayvanlara çok miktarda acı veren deneyler sonucunda belki de hiç işe yaramadığı anlaşılacak olan bir ilaç için onca çabanın ve acının gerekli olup olmadığı sorgusunu okuruz. Yazarın belirttiğine göre Britanya Sağlık ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın (The British Department of Health and Social Security) 1971-1981 yılları arasında Britanya’da piyasaya sürülen ilaçları inceledikten sonra ulaştığı sonuca göre piyasaya yeni sürülen ilaçlar genellikle zengin Batı ülkelerinde görülen kronik rahatsızlıklarla ilgili ilaçlardır. Dolayısıyla, piyasaya yeni sürülen ilaçlar yeni tedavi ihtiyaçlarını karşılamaktan ziyade kâr amacı güdülerek piyasaya sürülen ilaçlardır. Düşünürün bildirdiğine göre bu araştırmanın sonucuna göre aslında hayvan deneyleri tıbbi bir ürün için yapıldığında bile insan sağlığında büyük bir iyileşme yaratması olasılığı çok düşüktür, çünkü üretilen ilaçlar genellikle önceden de bulunabilen bir ilacın muadili olabilecek bir içeriğe sahiptir (96). Anlatıda hayvanları denek olarak kullanan firmanın genel müdürü Cenk beyin takındığı tutum, Singer’in de değindiği gibi hayvan haklarına aykırı ve kâr odaklıdır.

Anlatının finalindeyse kurtarılan kedi Felis’in uzaylı olması sebebiyle kan testinin sürekli hata vermesi (Safiye 142) ancak tüm çabaların sonunda Felis’in hayata dönmesi ile (155) mutlu bir son kurulmuş olur. Ayrıca bahsi geçen ilaç ve kozmetik firmasının hayvanlar üzerine yaptığı deneylerin su yüzüne çıkması (172) haberi ile çocuk okur adil bir anlatı ile buluşmuş olur. Tüylü Bir Uzay Macerası’nın bütününde "Yağmur Yağdıran Kedi" masalındaki şiddet gibi görünür bir şiddet eylemine tanık olmayız. Daha çok satır aralarından kötü eylemler zinciri sezinleriz. Bu bağlamda Sabri Safiye’nin kaleme aldığı eser, çocuk gerçekliği ve çocuğa görelik ilkelerine çok daha sadık bir eser olarak karşımızda durur.

Sonuç olarak, bir modern masal ve bir çocuk romanı anlatı biçimleriyle ortaya çıkan her iki metinde hayvana yönelik şiddetin değişik çehreleri işlenmiştir. Ancak bu çocuk anlatılarındaki şiddetin varlığı, dozu, gösterilme biçimi her iki eserde de farklılık arz etmiştir. "Yağmur Yağdıran Kedi", olağanüstü güçlere sahip olmasına rağmen aciz bir varlık olan kedi Alfonso’nun yetişkin şiddetine muhatap olması birebir gerçekleşiyor hissi ile okuruna yansıdığı için çocuğa görelik ilkesini ihlal etmiştir. Mutlu biten sonu anlatıya bir nebze soluk aldırırken Tüylü Bir Uzay Macerası, uzaylı bir kedi olan Felis’in denek olarak yaşadığı şiddeti görünür kılmadığı, uygulanan şiddetin onaylanmadığı bir dil geliştirdiği için çocuğa görelik ilkesine sadık kalmıştır. Çocuk edebiyatının kendine has evreni göz önünde bulundurulduğunda çocuğa görelik ilkesi bağlamında incelenen bu eserlerden yola çıkarak şiddetin birebir yansıtılmasından ziyade tezahürlerini sezdiren ve şiddet içerikli eylemleri ideal bir duruşla bertaraf eden bir edebiyatın varlığı çocuklar için elzemdir diyebiliriz.

 

 

Kaynakça

Aymé, Marcel. Daldaki Kedinin Kırmızı Masalları. İstanbul: Can Çocuk Yayınları, 2019.

David B. Resnik, Bilim Etiği Giriş. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2004.

Festing, Simon, Robin Wilkinson. “The Ethics of Animal Research Talking Point on the use of animals in scientific research”, European Molecular Biology Organization Reports, 6, (2007): 526-530. 

Gültekin, Ali. Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Yazıları. İstanbul: Erdem Yayınları, 2011.

Safiye, Sabri. Tüylü Bir Uzaylı Macerası. İstanbul: Günışığı Kitaplığı, 2022.

Sever, Sedat. Çocuk ve Edebiyat. İzmir: Tudem Yayıncılık, 2008.

Singer, Peter. Hayvan Özgürleşmesi. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2018.